Eğitimde Sistem Düşüncesi (ESD) Bültenlerinde yayınlanan yazıların yıllık derlemesi
Sistem okuryazarlığı ve sistem düşüncesi araçları
Sistem okuryazarlığı, bireylerin karmaşık sistemleri anlama ve bu sistemler arasındaki ilişkileri görebilme yeteneği olarak tanımlanmaktadır. Bu makale, sistem okuryazarlığının önemini ve sistem düşüncesi araçlarının nasıl kullanılabileceğini ele almaktadır. Özellikle, Zaman Boyunca Davranış Grafiği, Stok-Akış Diyagramı ve Nedensel Döngü Diyagramı gibi araçlar, sistemlerin anlaşılmasını ve analiz edilmesini kolaylaştırmaktadır. Bu araçlar, okul öncesinden liseye kadar eğitimin her düzeyinde kullanılabilir ve yaş düzeyine göre ölçeklendirilebilir. Makale, sistem düşüncesi araçlarının sistem okuryazarlığını geliştirmede etkili bir yöntem olduğunu savunmaktadır.
Telif Hakkı (c) 2025 SDD Sistem Düşüncesi Derneği
Geri besleme süreçlerini ve dinamiklerini yok saymak
Bu metin, Jac Vennix'in "Group Model Building" kitabından çevrilen bir bölümü içermektedir. Yazıda, insanların geri besleme süreçlerini düşünme konusundaki eksiklikleri ve bunun sonuçları ele alınmaktadır. Çalışma, politika uygulamalarından önce geri besleme süreçlerinin değerlendirilmesinin önemini vurgularken, görselleştirmenin karmaşık sistemleri anlamadaki rolünü de incelemektedir. Diyagram oluşturmanın, kavramların daha net tanımlanmasını sağladığı ve örtük varsayımların ortaya çıkarılmasına yardımcı olduğu belirtilmektedir. Bu yaklaşımın, karmaşık sorunların yapılandırılmasında ve çözümlenmesinde önemli katkılar sağladığı vurgulanmaktadır.
Öğrenme kazanımlarının sınıflandırılması ve sistem düşüncesi
Bu makale, eğitimde öğrenme kazanımlarının sınıflandırılması ve sistem düşüncesi arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Çalışmada, Bloom Taksonomisi, Gözden Geçirilmiş Bloom Taksonomisi ve SOLO (Structure of the Observed Learning Outcome) Taksonomisi detaylı olarak ele alınmış ve bu sınıflandırma sistemleri arasındaki ilişkiler analiz edilmiştir. Makalede özellikle, her üç sınıflandırma sisteminde de bulunan sistem yaklaşımının temel bileşenleri olan öge, ilişki ve düzenleme ilkeleri üzerinde durulmuştur. SOLO taksonomisinin öge ve ilişki temelli yapısı ile sistem yaklaşımı arasındaki bağlantı vurgulanmış, ayrıca Millî Eğitim Bakanlığı'nın 2024 yılında uygulamaya koyduğu yeni öğretim programlarındaki sistem okuryazarlığı bileşenleriyle bu sınıflandırmaların ilişkisi incelenmiştir. Çalışma, öğrenme kazanımlarının yazılmasında ve değerlendirilmesinde bu sınıflandırma sistemlerinin nasıl kullanılabileceğine dair önerilerle sonuçlanmaktadır.
Yazı, Sistem Dinamikleri Derneği K-12 Özel İlgi Grubu tarafından yapılan bir araştırmada sorulan “Neden Sistem Dinamikleri” sorusuna Tim Joy'un verdiği yanıtın çevirisidir.
Özet: Bu makale, ilkokul düzeyinde sistem düşüncesi yaklaşımının uygulanmasına ilişkin bir deneyim paylaşımını sunmaktadır. Hisar Okulları'nda görev yapan bir sınıf öğretmeninin sistem düşüncesi yaklaşımını müfredata entegre etme sürecini ve elde edilen sonuçları aktarmaktadır. Çalışmada, 2. sınıf düzeyinde Hayat Bilgisi, Türkçe ve Matematik derslerinde uygulanan sistem düşüncesi temelli etkinlikler detaylı olarak ele alınmıştır. Özellikle bitki yetiştirme, sessiz kitap okuma-yazma ve matematiksel modelleme gibi uygulamalar üzerinden, sistem düşüncesinin öğrencilerin analitik düşünme, problem çözme ve yaratıcı düşünme becerilerine olan katkıları incelenmiştir. Sonuçlar, sistem düşüncesi yaklaşımının öğrencilerin konuları daha derinlemesine anlamalarına ve olaylar arasındaki ilişkileri daha iyi kavramalarına yardımcı olduğunu göstermiştir. Makale, sistem düşüncesinin ilkokul müfredatına tam entegrasyonu için yapılan çalışmaları ve gelecek hedeflerini de içermektedir.
Okul Öncesinde Eğitimde Sistem Düşüncesine Farklı Bir Bakış
Bu çalışma, okul öncesi öğrencilerine sistem düşüncesi yaklaşımını tanıtmak ve uygulamak amacıyla hazırlanmıştır. TED Rönesans Koleji'ndeki öğretmenler tarafından bir kulüp dersi formatında hayata geçirilen program, 4 haftalık bir süreçte planlanmıştır. İlk hafta, öğrenciler sistem düşüncesi araçlarıyla tanıştırılmış ve duygular üzerine sohbet edilmiştir. "Öfkeli Örümcek Rıza" kitabı, öğrencilerin duygularla ilişki kurmasını kolaylaştırmak için seçilmiş, hikaye üzerinden öfke duygusu tartışılmıştır. İkinci hafta, hikayenin tekrarıyla birlikte "Zaman Boyunca Davranış Grafiği" üzerinde Rıza'nın öfkesinin değişimi incelenmiştir. Üçüncü hafta, "Stok Akış Diyagramı" ve "Öykü Arketipi" kullanılarak Rıza'nın öfkesini artıran ve azaltan faktörler analiz edilmiş ve çözüm önerileri geliştirilmiştir. Son hafta, "Çıkarım Merdiveni" ile öğrenciler, hikayeden derinlemesine çıkarımlar yapmıştır. Çalışma, sistem düşüncesinin okul öncesi seviyesinde uygulanabilirliğini göstermiş ve öğrencilerde duygusal farkındalığı artırma, problem çözme ve sistematik düşünme becerilerini geliştirme potansiyelini ortaya koymuştur.
Bu çalışma, ilkokul 2. sınıf öğrencilerine sistem düşüncesi yaklaşımıyla fotosentez ve doğal döngülerin öğretilmesini amaçlamaktadır. Öğrenciler, yapay zeka destekli bir karakter olan Nuki'nin rehberliğinde, fotosentezin nasıl gerçekleştiğini deneyimleyerek öğrenmişlerdir. Çalışmada, karbon, hidrojen ve oksijen atomları legolarla temsil edilerek öğrenciler moleküler yapıların nasıl oluştuğunu kavramışlardır. Fotosentez süreci, karbondioksit, su ve güneş ışığının stok ve akış diyagramlarıyla görselleştirilmiş, öğrenciler bu girdilerle şeker üretimini simüle etmişlerdir. Sürecin çıktısı olan oksijenin insanlar için faydalı olduğu ve ağaçların temel amacının kendi ihtiyaçlarını karşılamak olduğu aktarılmıştır. Etkinlik, doğanın hiyerarşik bir yapıya sahip olmadığı ve tüm canlıların birbirine bağımlı olduğu farkındalığını geliştirmiştir. Öğrenciler, küresel ısınma ve sera etkisi gibi konularla bağlantı kurarak ağaçların korunmasının önemini anlamışlardır. Çalışma, sistem düşüncesi ve interaktif öğrenme yaklaşımlarının etkili bir eğitim aracı olduğunu göstermektedir.
Eğitimde Sistem Düşüncesi Türkiye K-4 Deneyimi
Bu yazı, Developing Students’ STEM Problem Solving Skills: Promoting Adaptive and Innovative Ways of Thinking (Öğrencilerin STEM Problem Çözme Becerilerinin Geliştirilmesi: Uyarlanabilir ve Yenilikçi Düşünme Biçimlerinin Desteklenmesi) adlı kitabın, ESD ile ilgili Türkiye deneyimlerinin paylaşıldığı "Okul Öncesi ve İlkokulda Sistem Düşüncesi" adlı bölüm için yapılan hazırlık çalışmasına dayanıyor. Çalışma, okul öncesi ve ilkokul öğretmenlerine sormaca yapılarak ve sonrasında uygulama deneyimleri alınarak hazırlanmış, dernek üyelerinden alınan geri bildirimlerle güncellenmiştir (Daha sonra, bu çalışma sonuçlarına dayanan ayrı bir metin, İngilizce olarak hazırlanmış, kitap editörüne gönderilmiş ve gelen geri bildirimlerle güncellenerek yayıma hazır hale getirilmiştir).
Telif Hakkı (c) 2024 Eğitimde Sistem Düşüncesi Yıllığı
İklim değişikliği ile ilgili ikinci sınıf uygulaması: Dünyayı Kurtaran Öfke
Çalışma; günümüz dünyasını tehdit eden ve birçok canlının yaşam alanlarını yok etmeye başlayan iklim değişikliğinin ne demek olduğu ve en basit çözümleri neler olmalıdır sorusuna yanıt aramaktadır. Amaç; küçük yaş grup öğrencilerin iklim, iklim değişikliği, bu değişikliği tetikleyen etkenlerin ne olduğu, değişikliğin süreç içinde vermiş olduğu olayları ve sonuçlarını anlamlandırmaya ve farkındalığı kazandırmaktır.
Herhangi bir sorunu varolan durum ile istenen durum arasındaki fark olarak tanımlayabiliriz. Değiştirmeye çalıştığımız şey varolan durumdur. Varolan durumu istenen duruma doğru değiştirme işlemine de o sorunu çözmek diyebiliriz. Bir sorunu çözmek, varolan durum stoku ile istenen durum arasındaki farkı, yani sorunu ortadan kaldırmaya yönelik çözüm akışından oluşan bir dengeleyici döngüdür.
Dünya Bankası Çevre Bölümü ekonomistlerinden ve Ekolojik Ekonomi alanının kurucularından Herman Daly'nin sürdürülebilir toplum gelişimi için önerdiği ilkeler üzerine bir derleme.
Ekolojik Döngü ve Dengeye ESD ile Bakış: Nesli Tükenen Akdeniz Fokları
Ekolojik denge ve ekolojik döngü ilkokul düzeyinde çokça ele alınan ve özellikle öğrencilerde farkındalık oluşturulması gereken bir konudur. Bu konu hakkında yazılmış pek çok kitap, video, araştırma bulunmaktadır. Öğrencilerimizle “Canlılar Dünyasına Yolculuk” ünitesi kapsamında doğanın bir döngüsünün olduğunun varlığını kabul ederek doğanın dengesini değiştiren etkenleri fark etmelerini sağlamak, bu değişimin canlılar üzerindeki etkilerini keşfetmek, bütünü ve ilişkiler ağını görmeyi sağlayan bir bakış açısı göstermek, ekolojik dengede farkındalık oluşturarak sorunlara karşı üretebilecekleri çözümleri bulmak için bu büyük fikirden yola çıkarak nesli tükenmekte olan Akdeniz foklarını ele aldık. ESD (Eğitimde Sistem Düşüncesi) araçlarından “Stok Akış Diyagramı” ve “Zaman Boyunca Davranış Grafiği” kullanarak ve bu araçlarla geliştirilmiş bir model arayüzü yardımı ile öğrencilerin konuyu bir bütün halinde görmelerini ve bakış açısı oluşturmasını hedefledik. Farklı konulara ve farklı sınıf düzeylerine rahatlıkla uyarlanabilecek olan bu çalışma ile amacımız öğrencilerin büyük resimde insanların doğaya ve canlılara etkisini fark etmesini sağlamaktı.
21’inci Yüzyıla Hazırlık Olarak Sistem Dinamikleri Yolu ile Öğrenme
Jay Forrester’ın “Learning through System Dynamics as Preparation for the 21st Century” adlı yazısının çeviri denemesi Sistem dinamikleri, anaokulundan 12'nci sınıfa neleri başarmalıdır? Öğrencilerin çoğundan yaşamlarını bir bilgisayarın karşısında sistem dinamikleri modelleri kurarak geçirmelerini beklemiyoruz. O zaman, bir sistem eğitiminin kazanımı ne olmalıdır?
Sistem Düşüncesi yaklaşımının etkili olduğu nasıl ölçülebilir?
Bu sorunun kısa (ve anlaşılmaz) yanıt önerisi, sonuç odaklı değil süreç odaklı bir ölçme yöntemidir. Daha anlaşılır bir yanıt şöyle bir çıkarıma dayanıyor: Uzun erimin kısa erime oranı arttıkça, daha duyarlı ölçme araçları gerekmesi nedeni ile uzun erimde gelişen becerilerin değişimini kısa erimde ölçümü zorlaşır. Sosyal bilimlerde, on yıllar boyunca gerçekleşen bir değişimin; birkaç ayda gerçekleşen bölümünü ölçmek ya çok zordur ya da olanaksızdır. Üst düzey düşünme becerileri uzun erimde gelişen becerilerdir. Üst düzey düşünme becerilerindeki değişimin ölçülmesi ya çok zordur ya da olanaksızdır.
Proje temelli bir çalışma: Barışçıl Ülke
Renkli Orman İlkokulu dördüncü sınıfları (Karıncalar) proje temelli öğrenme çalışmaları kapsamında bir ülke kurmaya karar verdiler...
Sistem Düşüncesi ile Çevre Eğitimi ve Dünya İklimi Oyunu projesi tamamlandı
İklim değişikliği ve çevre konusunda sistem düşüncesi yöntemini odağına alan ve “Dünya İklimi” adlı simülasyon oyununu araç olarak kullanan program, Eylül-Aralık ayları arasında Darüşşafaka Ortaokulu sekizinci sınıf öğrencilerinin ve öğretmenlerin katılımı ile gerçekleşti. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) Türkiye Hızlandırma Laboratuvarı (Accelerator Lab Turkey), Boğaziçi Üniversitesi, Darüşşafaka Eğitim Kurumları ve Sistem Düşüncesi Derneği işbirliğinde gerçekleştirilen program 3 bölümden oluşuyor: Hazırlık dersleri, iklim oyunu ve iklim dersleri.
Bu rapor, Sistem Düşüncesi teriminin duyulmasında ve yaygınlaşmasında çok etkili olmuş “Beşinci Disiplin” adlı kitabın yazarı Peter Senge ve ekibi tarafından hazırlanmış. Sistem Düşüncesinin, sistem duygusu ile “Sevecen Sistem” olarak adlandırdığı bir çerçevede birleştirilmesi gerektiğini savunuyor. Raporun dayandığı deneme çalışmalarının Uluslararası Bakalorya (IB - International Baccalaureate) okullarında yapılmış olması ilginç.
Sürdürülebilirlik için kavram geliştirmede kavram haritalamanın bilişsel yükü azalttığına yönelik deneysel kanıt
İki yönden çok önemli bir çalışma: İlki, görselleştirmenin bilişsel yükü azaltarak daha nitelikli düşünmeye yol açtığı konusunda bulgular içermesi. İkincisi, algı temelli ölçümlerin oldukça yanıltıcı olabileceği bulgusu. Böyle bir bulgu, algı temelli sormacaların geçerliliğini kuşkulu duruma düşürüyor. Diğer bir deyişle, bu bulguya göre, yüksek güvenilirliği olan algı temelli bir sormaca bile katılımcının sistem düşüncesi düzeyini değil sistem düşüncesi düzeyi konusunda kendine güvenini ölçüyor olabilir.
Bilgisayarla modellemenin sistem düşüncesinin öğrenilmesine ve öğretilmesine etkisi
Uygun araçlar kullanıldığında bilgisayarla modellemenin etkili olabileceğini gösteren çok ilginç bir çalışma. Araştırmada, bilgisayar modelleme için Nedensel Döngü Diyagramlarının gelişmiş ve kullanıcı dostu bir sürümünü kullanan bir program kullanılmış (Çevrim içi, ücretsiz ve Türkçe seçeneği olan programa buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz). Sistemi oluşturan ögeler konusunda pek büyük bir fark olmamış. Ancak ögeler arasındaki nedensellik ilişkilerini belirleyebilme konusunda fark görülmüş. Bu fark, bilgisayar modelinin kendisi kadar bilgisayarla modellemenin ders boyunca açık uçlu soruların sorulmasına daha fazla olanak sağlamış olması ile açıklanabilir.
Sistem Düşüncesi Derneğinin, ortak bir çalışma grubu ile sürdürdüğü “Thinking in Systems” kitabını gönüllü olarak Türkçe’ye çeviren ekipte yer alıyorum. Kitap “Limits to Growth” adlı kitabın da yazarlarından olan Donella Meadows tarafından kaleme alınmış.
Görsel Sanatlar Dersinde Çıkarım Merdiveni
Hisar Okulları’nda Görsel Sanatlar Öğretmeni olarak görev almaktayım. Sistem Düşüncesiyle ilk tanışmam yüksek lisans programımla oldu. İlk aşamada biraz karışık gelse de sonrasında bulmaca çözer gibi zevk alarak çalıştım. Uygulamalı olan görsel sanatlar dersine nasıl uyarlayabileceğim üzerine yoğunlaştım. Dersler ilerledikçe Sistem Düşüncesi araçlarından Çıkarım Merdiveninin tam da bizim dersimize uygun olduğunu fark ettim. Özellikle eser inceleme konusunda çok faydalı olabileceğini gördüm. Çıkarım Merdiveni aracını yüksek Lisans bitirme projemde yer vermek üzere 7.sınıf öğrencilerimle uygulamaya başladım. Hem öğrencilerim hem de benim için çok zevkli ve ders kazanımlarıma uygun bir çalışma oldu. Online sistemde hiç sıkılmadan ve etkileşim halinde çalışmayı tamamladılar.
Öğrencilerimizde yaşadıkları kentin sorunları hakkında farkındalık oluşturmak ve çevreci bir bilinç kazanmalarını sağlamak amacıyla İstanbul'un Suyu Ne Zaman Tükenir? modelleme çalışmasına yönelik olarak bir ders tasarımı oluşturduk. Sistem Düşüncesi Derneği tarafından hazırlanan stok akış diyagramı modellemesini 4. sınıf düzeyinde en etkin şekilde nasıl uygulayabiliriz? diye düşündüğümüzde modeli yapboz parçalarına dönüştürerek uygula-manın daha eğlenceli olabileceği fikri, etkinliği planlamamızda çıkış noktamız oldu.
Darüşşafaka Ortaokulunda ESD Uygulamaları
Bu yazıyı hem bir Darüşşafaka öğretmeni hem de bir Sistem Düşüncesi Derneği üyesi olarak kaleme alıyorum. İki nedenle çok mutluyum: Darüşşafaka Ortaokulu’nda gönüllü fen ve matematik öğretmenlerimiz sayesinde öğrencilerimiz sistem düşüncesiyle tanıştı, ilk mezunlarımızı verdik. Modelleme eğitimleri ve sonrasında iş-kuvvet-enerji dönüşümleri ile hazırladığımız programa katılan 7.sınıftaki 26 öğrencimiz sistem düşüncesinin Darüşşafaka’daki ilk mezunları oldular. Sistem düşüncesinin kendilerine ne ifade ettiğini bu ve sonraki sayfalarda sizler için kaleme aldılar. Öğrencilerimiz 11 hafta boyunca, her Perşembe tüm yoğunluklarına ve akşam saatinde olan derslerimize rağmen çalışmalara düzenli katılma, üretme ve öğrenme konusunda bir adım geri durmadılar, kendilerini gönülden kutluyorum. Bize sistem düşüncesiyle ilgili çok önemli bir öğrenme çıktısından bahsettiler: “zorlandım ama çok şey öğrendim, çok keyif aldım”. Öğrenmenin verdiği keyfi bize bir kere daha hatırlattılar.
Öğretim faaliyetlerimize çevrimiçi olarak devam etmekteyiz. Sürecin avantajlarını, risklerini, zorluklarını, kolaylıklarını hep birlikte yaşıyoruz. Öğrencilerin derslere olan ilgilerini arttırmak temel amacımız. Bu yılki disiplinler arası çalışmalarımızın temasını ”İnsanlar ve Salgınlar” olarak belirledik. Çalışmalarımıza öğrencilerimizin dikkatini çekeceğini düşündüğümüz eğlenceli bir ESD çalışması ile başlamaya karar verdik. “Bulaşma Oyunu” adlı etkinliği çevrim içine uyarladık. Peki biz bunu nasıl yaptık?
Sistem Düşüncesi Araçları - Stok / Akış Diyagramı
Stok / Akış Diyagramı, birikmeleri ve bu birikmelerin zaman boyunca artmasına ve azalmasına neden olan etkenleri belirleyerek, sistemde bulunan karşılıklı bağımlılıkları ve geri beslemeleri gösterir.
Değerler Eğitiminde Sistem Düşüncesi ile soyuttan somuta
Sev Anaokulunun eğitim programına dahil edilen Sistem Düşüncesi, bu ay değerler eğitimi kapsamında programımızda yer aldı. 21. Yüzyılda artık öğrencilerin beceri gelişimi, tüm gelişim alanları için öncelikli bulunmaktadır. Okul öncesi eğitimde öğrencilerin düşünme becerilerinin gelişimi yadsınamayacak kadar önemlidir. Sistem Düşüncesi yaklaşımı olayların bütününü anlayıp, problemlerine çözüm bulma konusunda öğrencileri desteklemektedir. Değerler eğitimi kapsamında Sev Anaokulu olarak bu yıl öğrencilerimizin karakter gelişimi için çok önemli olduğunu düşündüğümüz değerlerden ilk olarak sabır değerini ele aldık.systems thinking
Sistem Düşüncesi Araçları - Nedensel Döngü Diyagramı
Nedensel Döngü Diyagramı, bir sistemin dinamiklerini belirleyen etkileşimleri anlamayı ve anlatmayı kolaylaştırır. Sistem davranışları, sistemin içinden ortaya çıkar ve bir çok nedensel döngünün (veya geri besleme döngüsünün) sonucudur. Nedensel Döngü Diyagramları, “yapının davranışı nasıl ürettiğini” gösterir.
İlk uygulama, doğada bulunan stoklar ve bu stoklara olan akışların tartışılması ile başladı. Öğrenciler, doğada hangi sistemler var, sistemin içinde hangi önemli parçalar var, bu parçaların hangileri zaman içinde birikiyor, stoklara giren veya çıkan akışlar hangileri, akışlar stoğu arttırıyor mu azaltıyor mu gibi soruları yanıtlamaya çalıştılar.
Sistem Düşüncesi Araçları - Zaman Boyunca Davranış Grafiği
Zaman Boyunca Davranış Grafiği, birbirinden bağımsız olaylar yerine, zaman boyunca değişen örüntülere odaklanarak, değişimin neden ve nasıl olduğu konusunda zengin tartışmalara yol açabilecek bir çizgi grafiktir.